Możliwość wywiązywania się z umów z kontrahentami, a tym samym regulowania należności, nie opiera się jedynie na umiejętnym sterowaniu wpływami i wydatkami, lecz także na odpowiednim gospodarowaniu rezerwami w celu przeciwdziałania potencjalnym zaburzeniom rytmiczności wpływów.

W czasach spowolnienia gospodarczego należy szczególnie uczulić się na kwestię płynności finansowej. Nie wywiązywanie się z zobowiązań przez kontrahentów może być bowiem przyczyną „efektu kuli śnieżnej” – sytuacji, gdy w sieci powiązań handlowych nieuregulowanie należności przez jednego klienta powoduje kłopoty finansowe jego wierzyciela, obejmując tym sposobem coraz szersze grono podmiotów. Jak zmierzyć płynność finansową, zarządzać należnościami i wykorzystać narzędzia umożliwiające pozyskanie gotówki w razie problemów  - na te pytania odpowiadamy w dalszej części tekstu.



Istota płynności finansowej
Płynność finansowa jest zdolnością wywiązywania się przedsiębiorstwa z zobowiązań krótkoterminowych, tj. tych, które są płatne w przeciągu roku. Innymi słowy, jest to zdolność do regulowania na czas zobowiązań bieżących z pomocą posiadanych zasobów finansowych lub łatwo wymienialnych na gotówkę środków obrotowych.

Pozyskiwanie źródeł finansowania działalności gospodarczej oraz płynność finansowa są dwoma najważniejszymi kwestiami dotyczącymi finansów firmy. Druga z wymienionych ma szczególnie duże znaczenie dla małych i średnich przedsiębiorstw, które są w szczególności narażone na utratę zdolności regulowania bieżących zobowiązań z powodu braku zaplecza finansowego.

Determinantem utrzymania optymalnej płynności finansowej jest m.in. zapewnienie stabilności wpływów. Aby ją osiągnąć, należy przeprowadzać jak największą ilość transakcji sprzedaży oraz udzielać jak najkrótszych terminów odroczenia płatności. Sterowanie wydatkami w celu osiągnięcia stabilności także zależeć będzie od ilości i wartości przeprowadzonych transakcji handlowych. Wszelkie wahania i zakłócenia wpływów mogące spowodować brak płynności finansowej, wiążą się z koniecznością zwiększenia ilości środków pieniężnych w postaci rezerw, lub poniesienia dodatkowych kosztów wykorzystania obcych źródeł finansowania czasowego niedoboru własnych środków. Zarządzanie płynnością finansową jest niczym innym, jak efektywnym sterowaniem w/w procesami. Podejmowanie właściwych decyzji możliwe jest dzięki analizie płynności.

Analiza płynności finansowej
Analiza finansowa pozwala określić, czy przedsiębiorstwo jest zdolne do regulowania krótkotrwałych zobowiązań, jakie są koszty odsetek karnych za nieterminowe spłaty należności oraz czy istnieje zagrożenie likwidacją firmy  z powodu niemożliwości wywiązania się z zobowiązań. 

Pierwszym etapem badania płynności finansowej jest ustalenie zależności i powiązań pomiędzy poszczególnymi składnikami majątku obrotowego przedsiębiorstwa a jego bieżącymi zobowiązaniami. Do majątku obrotowego zaliczamy najłatwiej zbywalne aktywa firmy tj. należności, środki pieniężne, zapasy. Jak już wspomnieliśmy, bieżące zobowiązania to takie, których płatność przypada nie później niż na 12 najbliższych miesięcy – są to np. zobowiązania wobec dostawców, spłaty rat kredytu długoterminowego przypadające na bieżący okres czy spłaty kredytów krótkoterminowych.



Metody pomiaru płynności finansowej
Istnieją dwa sposoby określenia zdolności do regulowania bieżących zobowiązań – dynamiczny i statyczny. Pierwsza z nich bazuje na odniesieniu się do konkretnego okresu, za który sporządzono rachunek przepływów środków pieniężnych. Ujęcie statyczne jest pomiarem stanu zobowiązań i zasobów środków obrotowych w konkretnym momencie (np. w dniu bilansowym) z wykorzystaniem podstawowych sprawozdań finansowych (bilans, rachunek zysków i strat) oraz tradycyjnych wskaźników płynności finansowej.

Analizę płynności finansowej można też podzielić, z punktu widzenia kryterium czasu, na krótkoterminową (operacyjną), badającą bieżące wydatki i wpływy, oraz długoterminową (strategiczną), która umożliwia podejmowanie finansowych decyzji zapewniających sprawne funkcjonowanie i rozwój przedsiębiorstwa. Analizy te powinny się uzupełnić, gdyż długoterminowa zdolność do regulowania zobowiązań nie jest równoznaczna z posiadaniem płynności w każdym momencie. Analogicznie, krótkoterminowa płynność finansowa nie zapewnia posiadania jej w przyszłości.             

Miary oceny płynności finansowej
Ocenę płynności finansowej przedsiębiorstwa metodą statyczną umożliwia wykorzystanie następujących wskaźników płynności, z których każdy kolejny określa ją z coraz większą dokładnością dzięki stopniowej eliminacji najmniej płynnych bieżących aktywów:

- wskaźnik płynności bieżącej (current ratio)
- wskaźnik płynności szybkiej (quick ratio)
- wskaźnik płynności gotówkowej (cash to current liabilities ratio)

Wskaźnik płynności bieżącej (III stopnia)
To najczęściej stosowany wskaźnik określający zdolności płatnicze przedsiębiorstwa. Informuje on, ile razy bieżące, łatwo zamienialne na gotówkę aktywa pokrywają zobowiązania bieżące (czyli pasywa). Wartość wskaźnika wahająca pomiędzy 1,2 – 2,0 (tj. kwota aktywów około 2 razy większa niż pasywa, w zależności od konkretnej branży) uznaje się za satysfakcjonujący poziom równowagi finansowej. Poziom niższy jest jednoznaczny z brakiem odpowiednich zasobów gotówkowych na sfinansowanie zobowiązań bieżących. Poziom wyższy sygnalizuje z kolei mniejszy udział krótkoterminowych zobowiązań w finansowaniu bieżącej działalności.

Pb = Mo/Zb  gdzie:
Pb – płynność bieżąca
Mo – płynny majątek obrotowy (aktywa bieżące, zapasy, należności, środki pieniężne)
Zb – zobowiązania bieżące (pasywa)

Wskaźnik płynności szybki (II stopnia)
Ten parametr finansowy informuje z kolei, ile razy aktywa o dużym stopniu płynności (czyli bez ujętych w obliczaniu wskaźnika bieżącego zapasów i rozliczeń międzyokresowych czynnych, których płynność jest opóźniona w stosunku do innych aktywów) pokrywają bieżące zobowiązania. Wartość powinna oscylować na poziomie 1,0, co jest równoznaczne z możliwością pokrycia wymagalnych zobowiązań. Wartość wskaźnika poniżej 1,0 sygnalizuje stan, gdy wartość środków płatniczych nie jest wystarczająca, aby pokryć bieżące zobowiązania. W takiej sytuacji głównym składnikiem majątku obrotowego są zapasy, co może rodzić ryzyko utraty płynności. Wartość wskaźnika powyżej 1 świadczy z kolei o wysokim stanie należności i nieproduktywnym gromadzeniu pieniędzy na rachunkach bankowych.

Ws = (Ab – Z – Rmc)/Zb gdzie:
Ws - wskaźnik szybki  
Ab – aktywa bieżące
Z – zapasy
Rmc – rozliczenia międzyokresowe czynne
Zb – zobowiązania bieżące (pasywa)

Przyjrzyjmy się relacjom w/w wskaźników. Wysoki wskaźnik bieżący i niski wskaźnik szybki sygnalizuję sytuację, gdy przedsiębiorstwo utrzymuje zbyt dużo środków obrotowych zamrożonych w  postaci zapasów. Taki stan jest jednak dobrym rozwiązaniem w przypadku inflacji. Niski wskaźnik bieżący i wysoki wskaźnik szybki oznacza zaś sytuację, gdy środki pieniężne są nieproduktywne zagospodarowane.



Wskaźnik płynności natychmiastowej (I stopnia)
Wskaźnik ten informuje, jaki procent firmowych zobowiązań bieżących uregulować można niemal natychmiast, czyli za pomocą najbardziej płynnych środków obrotowych (jak gotówka w kasie i na kontach bankowych). Parametr ten pozwala oszacować tzw. sprawność płatniczą i jest uzupełnieniem dwóch wcześniej opisanych wskaźników. Należy mieć na uwadze, że nie decyduje on o stopniu wypłacalności – oprócz gotówki w kasie i pieniędzy na kontach bankowych przedsiębiorstwo dysponuje bowiem także innymi składnikami majątku obrotowego, które można szybko spieniężyć.  

WPn = Sp/Zb gdzie:
WPn – wskaźnik płynności natychmiastowej
Sp – środki pieniężne
Zb – zobowiązania bieżące
Chcąc precyzyjnie ocenić sytuację finansową przedsiębiorstwa i uzyskać pełny obraz jego płynności finansowej, dobrze jest dokonać analizy tendencji zmian wyżej opisanych wskaźników i relacji między nimi zachodzącymi.

Jak poprawić płynność finansową
Wiemy już, jak zmierzyć płynność finansową przedsiębiorstwa, czas więc przejść do konkretnych porad, jak można utrzymać na pożądanym poziomie zdolność do regulowania bieżących zobowiązań. Chcielibyśmy omówić tutaj pokrótce narzędzia i instrumenty finansowe, które pozwalają poprawić kondycję finansową firmy, a tym samym oddalić widmo utraty płynności. W oczekiwaniu na spłatę należności przez kontrahentów, przedsiębiorcy coraz częściej zmuszeni są do korzystania z zewnętrznych źródeł finansowania. Oprócz najpowszechniejszej formy jaką jest kredyt bankowy, warto rozważyć także usługi factoringowe i windykacyjne.

Kredyt bankowy
Jest to tradycyjna, najpowszechniej stosowana przez przedsiębiorców w Polsce forma finansowania. Pojęcie kredytu i pożyczki często stosowane jest wymiennie, jednak pierwszy z tych bankowych produktów różni się od pożyczki tym, że udzielany jest na konkretne cele określone w umowie kredytowej. Chociaż inne metody pozyskania niezbędnego kapitału mogą być korzystniejsze pod względem ceny i podatków, kredyt wciąż cieszy się niesłabnącą popularnością. Jego główne zalety to dostosowanie oferty do wielkości i charakteru firmy, możliwość uzyskania niezależnej opinii banku na temat planowanej inwestycji (co daje możliwość poprawy niedociągnięć lub wycofania się z danego projektu) czy sposobność do skorzystania z usług doradcy kredytowego.

Ten produkt bankowy (a konkretnie kredyt obrotowy – na finansowanie bieżącej działalności przedsiębiorstwa) jest także pomocny przy zachowaniu płynności finansowej. Kredyt ma też oczywiście swoje wady, spośród których warto wymienić chociaż kilka najważniejszych, a  mianowicie: niedostępność lub niska dostępność dla młodych firm, długi okres rozpatrywania wniosku kredytowego, stałe obciążenie ratami i odsetkami, pogorszenie zdolności kredytowej czy też  zmienne (ze względu na wahania stóp procentowych) koszty kredytu. Mimo tych niedogodności, kredyt obrotowy jest skuteczną metodą zwiększenia kapitału firmy i zabezpieczenia jej przed utratą płynności finansowej.     

Factoring
W Polsce ta usługa finansowa opierająca się na wykupie wierzytelności firm rozwija się sukcesywnie od połowy lat 90 XX wieku. Factoring stanowi formę krótkoterminowego finansowania danej transakcji handlowej, w której uczestniczą trzy strony: faktor (bank lub firma factoringowa), faktorant (firma, której przysługują wierzytelności) oraz dłużnik (kontrahent faktoranta). Trzeci z w/w podmiotów jest bierną stroną transakcji, która to opiera się na wykupie przez faktora nieprzeterminowanej wierzytelności należnej faktorantowi od dłużnika i potrąceniu opłaty na rzecz banku/firmy factoringowej. W praktyce oznacza to, iż faktor przyznaje przedsiębiorstwu środki finansowe za nieuregulowane faktury przejmując ryzyko wypłacalności odbiorcy. W zamian, firma świadcząca usługi factoringowe pobiera procent, prowizję lub marżę będącą jej zarobkiem. Factoring, w przeciwieństwie do kredytu, nie powoduje zadłużenia przedsiębiorcy, a jedynie umożliwia mu natychmiastowe skorzystanie z należności mających odroczony termin płatności.

Ta usługa finansowa ma dużą rolę w utrzymaniu płynności finansowej. Z uwagi na fakt, że konieczność kontroli sald należności i ewentualnej windykacji przechodzi na faktora, przedsiębiorstwo skupić się może na działalności bieżącej. Należy mieć jednak na uwadze, że usługa factoringu jest bez wątpienia bardziej złożona i rozbudowana  od kredytu bankowego, więc może ona też więcej kosztować.  



Windykacja      
Odzyskiwanie należności od osoby nieuprawnionej, powszechnie znane jako windykacja, znane jest już od czasów Cesarstwa Rzymskiego. Dzisiaj ten termin oznacza nie tylko ściąganie długów, lecz także wszelkie działania kontrolne i prewencyjne. Rozróżnić tutaj można windykację polubowną (monitorowanie dłużnika mające na celu spłatę należności) oraz sądową (sprowadzającą się do uzyskania sądowego nakazu zapłaty opatrzonego klauzulą wykonalności). Drobne należności odzyskiwane są zazwyczaj na drodze windykacji polubownej. Ujmując rzecz najprościej, polega ona na wysyłaniu dłużnikowi pism oraz wykonywaniu telefonów ponaglających go do zapłaty określonej kwoty. Zaletą windykacji jest duża skuteczność takich działań możliwa dzięki powierzeniu zarządzaniu należnościami wyspecjalizowanym negocjatorom oraz dysponowaniu przez firmy windykacyjne szerokimi bazami danych i rzetelnymi źródłami informacji o podmiotach.   

Utrzymanie płynności finansowej jest jednym z  głównych determinantów sukcesu przedsiębiorstwa na rynku. W dobie spowolnienie gospodarczego możliwość spłaty bieżących zobowiązań nabiera szczególnego znaczenia. Potwierdzają się opinie ekspertów, że płynność finansowa jest nie mniej ważna, jak fakt przynoszenia przez firmę okresowych zysków. W gospodarce rynkowej, najpowszechniejszą przyczyną bankructw nie jest bowiem ujemny wynik finansowy, a brak środków na bieżące działania operacyjne. Kontrola i analiza płynności finansowej jest nieodzowna w każdej firmie, a jakiekolwiek sygnały o jej wahaniach nie mogą być ignorowane. Skorzystanie z produktów i usług finansowych umożliwia wsparcie działalności przedsiębiorstwa i uniknięcie zatorów płatniczych będących prostą drogą do utraty płynności.