Kilka uwag o bankach centralnych

Kilka uwag o bankach centralnych [2008-01-30 10:46:00]
Materiał pochodzi z Portalu Edukacji Ekonomicznej NBPortal.pl
Jaką rolę w gospodarce odgrywa bank centralny? Co kryje się pod pojęciem rezerw obowiązkowych? Jakimi instrumentami dysponuje bank centralny realizując swą politykę? Dlaczego ważna jest niezależność banku centralnego? Jak wygląda struktura rynku międzybankowego?

Trochę historii...

Historia rozwoju sektora bankowego, a raczej historia kryzysów bankowych, z jednej strony wymusiła przejęcie funkcji nadzorczych nad tym sektorem przez państwo, a z drugiej strony suwerenność państwa w sferze monetarnej jest nierozerwalnie związana z przywilejem emitowania własnej, narodowej waluty, która jest jedynym oficjalnym środkiem płatniczym na terenie danego kraju. Te dwa czynniki ukształtowały funkcję nowoczesnego banku centralnego. Dzisiaj jest on przede wszystkim odpowiedzialny za wartość waluty narodowej oraz za zorganizowanie rozliczeń pieniężnych i regulowanie płynności sektora bankowego. Wymienione funkcje są ściśle ze sobą powiązane. Skuteczne oddziaływanie banku centralnego na cały sektor możliwe jest dzięki instrumentom polityki pieniężnej.

Stopa rezerw obowiązkowych

Jednym z tych instrumentów jest stopa rezerw obowiązkowych. Określa ona, jaką część zebranych depozytów oraz środków zgromadzonych na rachunkach bieżących banki muszą zdeponować na specjalnym rachunku w banku centralnym. Środki zgromadzone na rachunku rezerwy obowiązkowej ograniczają możliwości kreacji pieniądza bankowego. W opisanym przykładzie pokazaliśmy, jak banki, korzystając ze zgromadzonego pieniądza kruszcowego, są w stanie wykreować pieniądz bankowy. Relacja pieniądza bankowego do kruszcowego zależała od tego, jaką część pieniędzy klienci pobierali w brzęczącej monecie, a w jakiej części we wzajemnych rozliczeniach posługiwali się kwitami bankowymi, czyli pieniądzem bankowym. Relacja ta mogła zmieniać się w czasie i zależała od stopnia rozwoju i zaufania do sektora bankowego. Celem wprowadzenia stopy rezerwy obowiązkowej jest administracyjne określenie przez bank centralny relacji zdeponowanego pieniądza kruszcowego do kreowanego pieniądza bankowego. We współczesnym świecie bankowym rolę pieniądza kruszcowego pełni gotówka i pieniądze zgromadzone na rachunkach rezerwy w banku centralnym. Podniesienie stopy rezerw obowiązkowych zwiększa ilość pieniędzy zgromadzonych na rachunkach rezerwy i jednocześnie ogranicza możliwości kreacji pieniądza bankowego. Należy pamiętać, że rezerwa obowiązkowa wpływa na wysokość oprocentowania oferowanego przez banki.

A jak to wygląda w praktyce?

Rozważmy prosty przykład. Stopa rezerwy obowiązkowej wynosi 10%, bank posiada 100 mln złotych zgromadzonych na lokatach. Stopa procentowa lokat wynosi 5%, a kredytów 10%. Roczny koszt odsetek wypłacanych przez bank to 5 mln złotych, dochód z kredytów 9 mln złotych (10% pomnożone przez 90 mln złotych). Należy pamiętać, że 10 mln złotych jest zdeponowane na rezerwie obowiązkowej i tym samym nie przynosi dochodu. Zysk z odsetek wyniesie zatem 4 mln złotych. Przyjmijmy, że bank centralny podniósł stopę rezerwy obowiązkowej do 20%. Dochód z kredytów spadnie do 8 mln złotych (10% pomnożone przez 80 mln złotych). Bank będzie próbował chronić swoje zyski i dlatego podniesie stopę procentową kredytów. Przy jej poziomie 11,25% kwota 80 mln złotych zapewni poprzedni dochód, tj. 9 mln złotych. Jeśli założymy analogiczną reakcję wszystkich banków na podniesienie stopy rezerwy obowiązkowej, to należy przyjąć, że wyższe oprocentowanie zniechęci część klientów do zaciągania kredytów, zaś niższy popyt na kredyt zahamuje proces kreacji pieniądza bankowego.

Instrumenty polityki pieniężnej, czyli bank centralny w walce z inflacją...

Instrumenty polityki pieniężnej służą przede wszystkim realizacji podstawowego celu - utrzymaniu wartości pieniądza. W systemie pieniądza papierowego oznacza to stabilizację poziomu cen, czyli inaczej mówiąc, przeciwdziałanie inflacji. W szczególności zmiany stóp procentowych są instrumentem umożliwiającym bankowi centralnemu reagowanie na zmiany wskaźnika inflacji. Bank centralny dokładnie analizuje dane dotyczące bieżącego i wcześniejszego poziomu inflacji. Znajomość cen poszczególnych grup towarów pozwala uchwycić ich cykliczne zmiany w odniesieniu do niektórych produktów. Na przykład żywność tanieje w okresach wakacyjnych, ceny energii elektrycznej, gazu, czynsze zmieniają się na początku roku. Również oddziaływanie cen poszczególnych grup towarów może mieć zróżnicowany wpływ na globalny poziom cen. Wzrost ceny karmy dla kanarków nie wywoła impulsu inflacyjnego, natomiast podniesienie cen na paliwo spowoduje podwyżkę cen pozostałych towarów. Cena benzyny jest bowiem podstawą kosztów transportu, jest składnikiem kosztów uwzględnianych przy kalkulacji cen, zatem jej podniesienie oznacza zwiększenie kosztów produkcji wszystkich towarów i tym samym globalny wzrost cen. Analizując wskaźniki cenowe, bank centralny wyodrębnia grupy towarów, których ceny wykazują znaczną zmienność. Istotne ich wahania mogą powodować zmiany ich globalnego poziomu.

Wiedza dotycząca struktury cen pozwala bankowi centralnemu ocenić wpływ tak zwanych szoków na poziom inflacji. Szokami mogą być: nieurodzaj i związany z nim gwałtowny wzrost cen żywności, szybki wzrost cen paliw, spowodowany ograniczeniami produkcji przez kraje OPEC. Bank centralny musi przewidzieć możliwość wystąpienia szoku oraz określić jego potencjalny wpływ na inflację. Oprócz szoków, występujących po stronie podaży poszczególnych towarów, bank centralny analizuje składniki globalnego popytu, to znaczy popyt konsumpcyjny, popyt inwestycyjny oraz wydatki rządowe. Zwiększenie popytu szybsze od wzrostu podaży towarów musi spowodować podniesienie poziomu cen. Z tego względu przedmiotem zainteresowania banku centralnego są na przykład czynniki kształtujące wzrost popytu konsumpcyjnego, czyli podwyżka płac i innych wynagrodzeń, większe zainteresowanie kredytami konsumpcyjnymi, a także zmiany w oszczędnościach gospodarstw domowych. Specyficznym czynnikiem są wydatki budżetu państwa. Ekspansja wydatków rządowych, w szczególności powodująca wzrost deficytu budżetowego, jest jednym z kluczowych czynników pobudzających inflację. Budżet państwa może stać się przedmiotem sporu pomiędzy rządem i bankiem centralnym. Rząd, chcąc pobudzić rozwój gospodarczy, może przewidywać znaczny wzrost wydatków budżetowych, bank centralny natomiast może uznać skalę zwiększenia wydatków za czynnik generujący przyspieszenie inflacji. Powstaje więc dylemat, co jest ważniejsze: wzrost gospodarczy czy też tłumienie inflacji. Konieczny jest tutaj kompromis, który zapewni trwały rozwój gospodarczy, ale przy utrzymaniu inflacji na poziomie akceptowanym przez bank centralny.

Stopy procentowe ustalane przez bank centralny

Głównym instrumentem polityki pieniężnej są stopy procentowe banku centralnego, który określa warunki (stopy procentowe) udzielania kredytów bankom komercyjnym oraz przyjmowania od nich lokat krótkoterminowych. Stopy procentowe banku centralnego wpływają na wysokość stóp procentowych rynku międzybankowego, to znaczy rynku, na którym banki sobie wzajemnie pożyczają pieniądze. Załóżmy, że bank centralny oferuje możliwość przyjęcia lokat od banków komercyjnych na 6%. Oczywiście banki komercyjne, dysponujące nadwyżkami pieniądza, chcąc konkurować z bankiem centralnym, muszą oferować wyższe oprocentowanie. Jeśli bank centralny zmniejszy oprocentowanie do 5%, to banki mogą również obniżyć swoje stopy. Odwrotnie działa stopa procentowa kredytu lombardowego. Jest to kredyt krótkoterminowy, udzielany bankom komercyjnym przez bank centralny. Załóżmy, że stopa procentowa kredytu lombardowego wynosi 8%. Wówczas banki, dysponujące nadwyżkami pieniądza, muszą je oferować innym bankom według stopy niższej niż 8%. Jak widać, zmiany stóp procentowych banku centralnego wpływają na oprocentowanie środków pieniężnych oferowanych na rynku międzybankowym.

Operacje otwartego rynku

Bardziej skomplikowanym instrumentem polityki pieniężnej są tak zwane operacje otwartego rynku. Bank centralny skupuje od banków lub im sprzedaje krótkoterminowe papiery wartościowe. Transakcje kupna zawarte są na krótki okres, po którym bank centralny dokonuje odwrotnej operacji, to znaczy sprzedaży nabytych wcześniej papierów wartościowych. Możliwa jest również inna kolejność, tj. najpierw dochodzi do sprzedaży, a następnie kupna. Operacje otwartego rynku mają zapewnić odpowiednią płynność sektora bankowego. Inaczej mówiąc, bank centralny dostarcza pieniędzy, gdy ich brakuje na rynku międzybankowym, i odwrotnie zasysa wolne środki pieniężne, wtedy gdy jest ich na rynku nadmiar. W ten sposób stabilizuje on stopy procentowe na rynku międzybankowym oraz zapewnia płynność sektorowi bankowemu, umożliwiającą wzajemne rozliczenia banków.

Dlaczego niezależny?

Pieniądz był zawsze jednym z istotnych atrybutów władzy monarszej. Prestiż władzy królewskiej wymagał, by na złotych i srebrnych talarach, rublach, koronach, funtach i guldenach pojawiała się głowa monarchy i herb rodziny królewskiej. Przywilej bicia monety bywał jednak źródłem, delikatnie mówiąc, nieuczciwych praktyk monarchów. Wydatki związane z prowadzonymi wojnami czy też wystawnym dworskim życiem często wielokrotnie przekraczały zasobność skarbca królewskiego. Oczywiście budżet monarszy można było zwiększyć, nakładając na poddanych nowe podatki. Jednak to rozwiązanie wymagało czasu i nie było wśród ludności specjalnie popularnym posunięciem. Istniało jeszcze inne wyjście. Monarcha mógł wybijać nową monetę o tym samym nominale, ale o mniejszej zawartości złotego lub srebrnego kruszcu. W ten sposób, dysponując tą samą co poprzednio ilością szlachetnego kruszcu, monarcha emitował monety na znacznie większą kwotę niż poprzednio. Proceder "psucia" monety był z czasem rozszyfrowywany przez poddanych i szybko stare monety, o wyższej zawartości kruszcu, wypadały z obiegu. Możliwości "psucia" pieniądza stały się wręcz nieograniczone w momencie pojawienia się pieniądza papierowego. Władza państwowa, jeśli tylko zawieszała wymienialność tego pieniądza na złoto, mogła emitować go w dowolnych ilościach. Z tego rozwiązania skwapliwie korzystano przy okazji wszelkich wojen i rewolucji. Historyczna potrzeba chwili - niezależnie od tego, czy był to rząd Stanów Zjednoczonych, jakobinów, bolszewików lub cesarza Niemiec - popychała do drukowania coraz to nowych banknotów, dzięki którym finansowano państwowe wydatki. Zwiększana stale podaż pieniędzy powodowała gwałtowny spadek ich wartości. Często za wieloletnie oszczędności można było kupić zaledwie pudełko zapałek. Ludność przestawała posługiwać się własną walutą, zastępując ją obcym pieniądzem. Równocześnie duża część transakcji zaczynała nabierać charakteru typowego dla handlu wymiennego. Hiperinflacja i całkowite załamanie się systemu pieniężnego były przyczyną powrotu do pieniądza papierowego w pełni wymienialnego na złoto.

Keynesowskie doświadczenia

Powodem były doświadczenia wyniesione z wielkiego kryzysu gospodarczego lat trzydziestych oraz rozpowszechnienie się poglądów angielskiego ekonomisty Keynesa. John Maynard Keynes był twórcą doktryny ekonomicznej, która wskazywała na konieczność pobudzania przez państwo wzrostu globalnego popytu w gospodarce. Pobudzenie popytu może nastąpić poprzez większą podaż pieniądza, a tego łatwiej dokonać w systemie pieniądza papierowego. Chociaż doktryna Keynesa dotyczyła specyficznej sytuacji gospodarczej, charakteryzującej się wysokim poziomem bezrobocia i nadprodukcją towarów, to problem właściwej polityki pieniężnej stał się jedną z kluczowych kwestii analizowanych przez ekonomistów. Dyskutowali oni nad tym, czy i w jaki sposób polityka pieniężna może wpływać na wzrost gospodarczy oraz w jakim stopniu powinna ona chronić gospodarkę przed inflacją. Okazało się, że optymalna polityka pieniężna powinna zmierzać do ograniczenia inflacji i tym samym zapewniać warunki do długofalowego wzrostu gospodarczego. Tak sformułowany cel polityki pieniężnej wymagał zagwarantowania bankowi centralnemu niezależnej pozycji. Znalazło to również wyraz w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która Narodowemu Bankowi Polskiemu przyznaje wyłączne prawo do ustalania i realizowania polityki pieniężnej. Konstytucja czyni również NBP odpowiedzialnym za wartość polskiego pieniądza. Politykę pieniężną kształtuje jeden z organów NBP - Rada Polityki Pieniężnej. Rada składa się z dziesięciu osób wyróżniających się wiedzą z zakresu finansów, a jej przewodniczącym jest prezes NBP. Rada ustala: wysokość stóp procentowych NBP, stopy rezerwy obowiązkowej banków oraz zasady operacji otwartego rynku. Comiesięczne posiedzenia Rady Polityki Pieniężnej są z niecierpliwością oczekiwane przez świat finansów, a jej decyzje wywierają istotny wpływ na funkcjonowanie sektora bankowego.

Rynek międzybankowy

Przesyłanie pieniędzy klientów pomiędzy bankami musi prowadzić do tego, że niektóre z nich mają niedobór środków pieniężnych, inne ich nadwyżkę. W celu wyrównania przepływów pieniężnych banki wzajemnie pożyczają sobie gotówkę na tak zwanym rynku międzybankowym. Banki posiadające nadwyżki pieniądza zgłaszają ofertę kredytu, podając stawkę oprocentowania WIBOR. Stopa procentowa WIBOR określana jest przez banki w odniesieniu do poszczególnych okresów, na jakie wypożyczane są pieniądze. Są to okresy: jednodniowe, tygodniowe, miesięczne, trzymiesięczne i roczne. Specyficznym okresem jest overnight (przez noc), który rozpoczyna się od popołudnia danego dnia i trwa do rana dnia następnego. Banki potrzebujące pieniędzy zgłaszają oferty ich wypożyczenia, proponując stawki WIBID, również na podane okresy. Oczywiście stawki WIBOR są wyższe niż WIBID. Banki komunikują się pomiędzy sobą za pośrednictwem systemu Reutersa i ustalają ostateczne warunki zawarcia transakcji. Średnie stawki WIBOR i WIBID są publikowane. W wielu bankach służą one do ustalenia stopy procentowej dla różnych rodzajów kredytów oraz stóp procentowych dla lokat terminowych oferowanych dużym klientom banków.

Autor: Wojciech Majerkiewicz

Kup >> E-podpis
Leasing >> Gold Finance
Zamów on-line >> Kredyty
Oblicz >> Zdolność
Zainwestuj >> Fundusze
Ubezpiecz >> OC i AC
Czytaj >> E-prasa
Sprawdź >> BIK
Chroń karty >> Blokada.pl

REKLAMA

INFORMACJE

[2008-11-19 12:14:00]
Część pieniędzy na zakup środków transportu musisz wyłożyć z własnej kasy
Nie trzeba szukać oferty kredytowej przygotowanej specjalnie z myślą o sfinansowaniu auta. Równie dobrze można skorzystać ze zwykłej pożyczki dla... [Więcej...]

[2008-11-18 10:21:00]
Franki w NBP, bankom ich nie trzeba
Akcja NBP dostarczenia w trybie awaryjnym franków ze Szwajcarii do polskich banków jest już spóźniona. Jak wynika z sondy portalu forsal.pl, więk... [Więcej...]

[2008-11-10 12:50:00]
Oddalają się marzenia o własnym mieszkaniu
Kryzys na światowych rynkach finansowych nie dotknął bezpośrednio Polski, jednakże jego konsekwencje są w naszym kraju widoczne i dla niektórych ... [Więcej...]

[Lista artykułów...]